Ríkisendurskoðun segir að embætti ríkislögreglustjóra hafi ekki haft nauðsynlega þekkingu og burði til að fara með jafn umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir og lög um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga kváðu á um. Gögn málsins gefa til kynna að verkefnið hafi af ýmsum ástæðum reynst embættinu ofviða.
Þetta kemur fram í nýrri skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Varnargarðar á Reykjanesskaga: stjórnsýsla, kostnaður og ábyrgð. Skýrslan er ítarleg og telur yfir 50 blaðsíður. Hún var kynnt á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis í morgun.
Þar kemur sömuleiðis fram að fyrirkomulag um verka- og ábyrgðarskiptingu hafi verið óskýrt og að óháð mat á tillögum hafi ekki farið fram. Í skýrslunni segir jafnframt að varnargarður hafi verið hækkaður án aðkomu ráðherra.
Ríkisendurskoðun segir að dómsmálaráðherra hafi á grundvelli laga um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga verið heimilt, að fenginni tillögu ríkislögreglustjóra, að taka ákvarðanir um nauðsynlegar framkvæmdir í þágu almannavarna. Ákvarðanir skyldu miða að því að koma í veg fyrir að mikilvægir innviðir og aðrir almannahagsmunir yrðu fyrir tjóni af völdum náttúruvár.
Dómsmálaráðherra bárust 11 tillögur á 18 mánuðum
Frá nóvember 2023 til maí 2025 bárust dómsmálaráðherra 11 tillögur frá ríkislögreglustjóra og tók ráðherra jafnmargar ákvarðanir um að heimila uppbyggingu varnargarða.
Þá segir að ríkislögreglustjóra hafi samkvæmt lögunum borið að fara með framkvæmd aðgerða. Hlutverk ríkislögreglustjóra við gerð varnargarðanna hafi þó aðallega falist í því að embættið hafi lagt fram tillögur að varnaraðgerðum til ráðherra. Tillögurnar byggðu á minnisblöðum hönnunar- og framkvæmdateymis vinnuhóps um varnir mikilvægra innviða á Reykjanesskaga (innviðahópsins) um gerð varnargarða við Svartsengi og Grindavík.
„Það er niðurstaða Ríkisendurskoðunar að ríkislögreglustjóri hafi ekki haft nauðsynlega þekkingu og burði til að fara með jafn umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir og lög nr. 84/2023 kváðu á um. Gögn málsins gefa til kynna að verkefnið hafi af ýmsum ástæðum reynst embætti ríkislögreglustjóra ofviða,“ segir í niðurstöðukafla skýrslunnar.
Vegagerðin hafði einungis umsjón með afmörkuðum þáttum
Þá segir að ríkislögreglustjóri hafi gert samkomulag við Vegagerðina í desember 2023 um að stofnunin yrði verkkaupi varnargarðanna fyrir hönd ríkisins og tæki að sér að sjá um framkvæmdir í samvinnu við embættið. Þrátt fyrir það hafði Vegagerðin einungis umsjón með afmörkuðum þáttum framkvæmdanna, þ.m.t. samningum við verktaka, verkbókhaldi og greiðslu reikninga. Hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins, þ.e. verkfræðistofurnar Verkís og Efla, hafði umsjón með hraunflæðihermunum, hönnun varnargarðanna og uppbyggingu þeirra.
Fram kemur að hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins hafi alls skilað 13 minnisblöðum til ríkislögreglustjóra um gerð varnargarða. Þá hafi ein tillaga til viðbótar verið um hækkun varnargarðs í neyðarviðbragði send ríkislögreglustjóra með tölvupósti. Í minnisblöðunum voru gerðar tillögur að nýjum varnargörðum eða hækkun/lengingu fyrirliggjandi garða.
„Ríkisendurskoðun tekur undir með þeim fjölmörgu viðmælendum embættisins sem telja varnargarðana við Svartsengi og Grindavík hafa til þessa sannað gildi sitt sem vörn gegn hraunrennsli. Verkfræðingar, verktakar, Vegagerðin og aðrir sem komu að hönnun varnargarðanna eða verklegum framkvæmdum unnu þrekvirki við oft krefjandi aðstæður,“ er tekið fram í skýrslunni.
Óskýrt fyrirkomulag um verka- og ábyrgðarskiptingu
Einnig er sagt frá því að almannavarnadeild ríkislögreglustjóra og Náttúruhamfaratrygging Íslands hafi árið 2021 átt frumkvæði að stofnun vinnuhóps um varnir mikilvægra innviða á Reykjanesskaga, innviðahópsins svokallaða, sem hafi verið kallaður reglulega saman í öndverðu. Hópurinn sinnti ráðgjafarhlutverki vegna varna á svæðinu.
Árin 2021–2025 hafi hópurinn verið samansettur af fulltrúum verkfræðistofanna Verkís og Eflu, Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands. Fulltrúar almannavarnadeildar sátu suma fundi hópsins en Verkís hafði í umboði deildarinnar umsjón með skipulagi funda, fundarstjórn og ritun fundargerða, ásamt því að halda utan um öll vinnugögn hópsins og hönnunar- og framkvæmdateymisins.
Fulltrúar HÍ og VÍ ekki hluti af teyminu
Bent er á að fulltrúar Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands í innviðahópnum hafi ekki setið í hönnunar- og framkvæmdateymi hans. Á fundum Ríkisendurskoðunar með þeim kom fram að þeir hafi í mörgum tilfellum ekki séð tillögur teymisins til ríkislögreglustjóra um uppbyggingu varnargarða fyrr en eftir að ákvörðun dómsmálaráðherra lá fyrir og/eða framkvæmdir voru hafnar.
Tekið er fram að innviðahópurinn hafi ekki verið skipaður með formlegum hætti, þ.e. ekki liggi fyrir erindisbréf til grundvallar störfum hans. Embætti ríkislögreglustjóra skilgreindi hvorki formlegt hlutverk hópsins og markmið gagnvart stjórnvöldum, né hlutverk einstakra aðila innan hans. Þá voru engin tímamörk sett um starfsemina. Engir samningar liggja fyrir við umræddar verkfræðistofur, sem mönnuðu hönnunar- og framkvæmdateymið, um aðkomu þeirra að framkvæmdum, ábyrgð þjónustusala, tímaverð, o.s.frv. Embættið leitaði ekki til annarra verkfræðistofa við myndun innviðahópsins eða eftir að eldgosahrinan við Sundhnúkagíga hófst árið 2023.
Ekki farið eftir verka- og ábyrgðaskiptingu
Enn fremur segir að samkvæmt samkomulagi ríkislögreglustjóra og Vegagerðarinnar hafi stofnunin átt að vera þátttakandi í innviðahópnum. Þrátt fyrir það hafi hún ekki átt fastan fulltrúa í hópnum. Þetta sé eitt dæmi af fleirum um að ekki hafi verið farið eftir þeirri verka- og ábyrgðarskiptingu sem kveðið hafi verið á um í samkomulaginu. Þá megi nefna að Vegagerðin greiddi hvorki allan framkvæmdakostnað verksins né sá um alla samninga við verkfræðistofur eins og til stóð. Embætti ríkislögreglustjóra greiddi Verkís fyrir verkefnisstjórn varnargarðanna, hönnunarvinnu og hraunhermun.
„Ríkisendurskoðun telur að ríkislögreglustjóri hefði þurft að skilgreina með mun skýrari hætti en gert var verkaskiptingu og ábyrgð einstakra aðila við uppbyggingu varnargarðanna. Óumdeilt er að ríkislögreglustjóri og aðrir sem komu að framkvæmdum við varnargarðana voru oft undir mikilli tímapressu þar sem sinna þurfti mörgum krefjandi verkefnum á skömmum tíma.
Þarf að liggja skýrt fyrir hver fari með framkvæmd aðgerða
Þegar ákvæði um nauðsynlegar framkvæmdir í lögum nr. 84/2023 féllu úr gildi 1. janúar 2026, rúmum tveimur árum eftir að kvikusöfnunar varð fyrst vart á Svartsengissvæðinu, hafði embætti ríkislögreglustjóra aftur á móti haft nægan tíma til að skilgreina með skýrum hætti verkaskiptingu og ábyrgð einstakra aðila,“ segir í skýrslunni.
Ríkisendurskoðun bendir á að það sé talið líklegt að fleiri eldstöðvakerfi á Reykjanesskaga geti bært á sér á næstu árum og áratugum. Ef og þegar þetta gerist þurfi að liggja skýrt fyrir hver fari með framkvæmd aðgerða og hlutverk við að leiða saman ólíka aðila og samræma aðgerðir við verklegar framkvæmdir á borð við uppbyggingu varnargarða.
Vegagerðin betur til þess fallin að gæta hagsmuna ríkissjóðs.
Þá telur Ríkisendurskoðun það hafa verið skynsama ráðstöfun þegar ríkislögreglustjóri hafi falið Vegagerðinni hlutverk verkkaupa ríkisins. Vegagerðin búi yfir sérþekkingu á verklegum framkvæmdum, samningagerð vegna þeirra og fjárhagslegri umsýslu framkvæmda af álíka stærðargráðu. Enga slíka sérþekkingu sé að finna hjá ríkislögreglustjóra. Vegagerðin hafi því verið betur til þess fallin að gæta hagsmuna ríkissjóðs.
„Áður en Vegagerðin tók við hlutverki verkkaupa fyrir hönd ríkisins hafði verkfræðistofan Verkís stýrt vali á verktökum fyrir hönd almannavarnadeildar. Vegagerðin þurfti því í desember 2023 að semja við verktaka sem þegar voru komnir að verkinu. Í svörum Vegagerðar kom fram að stofnunin hafi í desember 2023 náð fram lækkun fyrirliggjandi taxta og þ.a.l. hagstæðari samningum fyrir ríkið. Taka ber fram að á þeim tímapunkti höfðu fyrstu reikningar verktaka hvorki verið samþykktir né greiddir,“ segir í skýrslunni.
Óháð mat á tillögum fór ekki fram
Ríkisendurskoðun segir í skýrslunni að efni tillagna ríkislögreglustjóra til dómsmálaráðherra um uppbyggingu varnargarða, þ.e. mat á nauðsyn viðkomandi framkvæmda, tæknilegar lýsingar mannvirkja, fyrirhuguð staðsetning og kostnaðaráætlanir, hafi verið unnið af hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins.
Ríkislögreglustjóri bar tillögurnar aldrei undir óháðan aðila. Þá óskaði embættið ekki eftir sundurliðun kostnaðaráætlana eða öðru niðurbroti um fyrirhugaðan kostnað. Ríkislögreglustjóri hefði átt að leita sér óháðrar ráðgjafar svo að tryggja mætti að hagsmuna ríkissjóðs væri gætt.
Ríkislögreglustjóri gaf hönnunar- og framkvæmdateyminu engin fyrirmæli um hvernig vali á verktökum skyldi háttað né lagði fram kostnaðarviðmið. Þá gerði embættið engar ráðstafanir til að afstýra mögulegum hagsmunaárekstrum sem upp gátu komið í ljósi þess að sami aðili og sá um hönnun og undirbúning varnargarðanna hafði einnig umsjón með framkvæmdunum,“ segir í skýrslunni.
Upplýsingum ber ekki saman
Ríkisendurskoðun segir að lög um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga hafi heimilað dómsmálaráðherra einnig að taka ákvörðun um nauðsynlegar framkvæmdir við varnarfyllingar yfir veitumannvirki og gröft leiðarskurða. Samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni hafi í tveimur tilvikum verið ráðist í slíkar framkvæmdir.
Bent er á að þeim upplýsingum beri ekki saman við svör hönnunar- og framkvæmdateymis innviðahópsins þar sem það hafi verið fullyrt að upptalning Vegagerðarinnar á framkvæmdum vegna varnarfyllinga yfir veitumannvirki væri röng.
Í svari Vegagerðarinnar kom fram að heimild fyrir framkvæmdunum hefði fengist með
ákvörðunum ráðherra um uppbyggingu varnargarða. Ákvarðanir ráðherra hefðu í „almennum skilningi“ falið í sér heimild til annarra varna en varnargarða.
Tók ákvörðun um að hækka varnargarð án aðkomu ráðherra
„Ríkisendurskoðun telur með öllu óljóst hvort ákvarðanir dómsmálaráðherra um uppbyggingu varnargarða hafi falið í sér heimild fyrir varnarfyllingum yfir veitumannvirki og gröft leiðarskurða. Ekki er fjallað um slíkar framkvæmdir með beinum hætti í tillögum ríkislögreglustjóra og ákvörðunum ráðherra. Það að Vegagerðina og hönnunar- og framkvæmdateymi innviðahópsins greini á um hvaða verkefni féllu undir umrædda heimild er óheppilegt í ljósi þess að lög nr. 84/2023 viku úr gildi hefðbundinni málsmeðferð samkvæmt skipulagslögum og öðrum lögum sem annars gætu gilt um slíkar framkvæmdir.“
Bent er á að 22. nóvember 2024 hafi ríkislögreglustjóri tekið ákvörðun um að hækka varnargarð í neyðarviðbragði án aðkomu dómsmálaráðherra að ákvörðuninni.
„Ríkisendurskoðun gerir athugasemdir við þá afstöðu ríkislögreglustjóra að 3. mgr. 5. gr. laga nr. 84/2023 hafi veitt embættinu neyðarheimild til ákvörðunar um hækkun án atbeina dómsmálaráðherra. Í svörum dómsmálaráðuneytis til Ríkisendurskoðunar segir að umrædd ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli almenns neyðarréttar. Ríkislögreglustjóri hafi á grundvelli þeirra sjónarmiða tekið ákvörðun um að ráðast í hækkunina en ekki á grundvelli umrædds ákvæðis laga nr. 84/2023,“ segir enn fremur í skýrslunni.
Heimild: Mbl.is
